Hemels Vuurwerk

Cees Tromp



- lichtpuntjes in het donker 1.


Waar begon het? Ik bevind me in Rome. Ik loop rond in de catacomben, onder de grond, een plek van doden. Op ťťn van de grafstenen zie ik een vis gekrast, een anker, een brood met een paar vissen en een herder met een schaap op zijn schouders. Tekens zijn het, krasjes, meer niet. Een geheimschrift dat ik moet leren lezen. Ik lees dat deze tekens zo geladen zijn met betekenissen dat ze voor de christenen van die tijd van levensbelang waren. 'Primitieve kunst' die hen op de been hield. De afbeeldingen verwijzen naar de in doodsnood verkerende mens en naar een God als laatste geborgenheid. Lichtpuntjes in het donker.
Het anker is een symbool van de hoop, dat er voor de dode een veilige thuishaven mag zijn na de dodenreis. De vis is een symbool van Christus. De letters van het Griekse woord voor vis 'ICHTHUS' worden gelezen als 'Iesous CHristos THeou HUios Sooter'. Dat betekent 'Jesus Christus Zoon van God, Redder'. (catacomben van Rome, 3e tot 4e eeuw)

 

- lichtpuntjes in het donker 2.



De herder die een schaap op zijn schouders draagt is een verbeelding van God, die het schaap (de dode) voert naar de grazige weiden van het paradijs. Ook het palmboompje, nog net zichtbaar, verwijst daarnaar. De haan, rechts van de herder, kondigt de nieuwe ochtend aan. Het melkvat (in zijn hand) betekent levensvoedsel voor onderweg. Waartoe zijn wij op aarde? Antwoord: 'Om grazige weiden te vinden' Hier wordt dat verbeeld. (catacomben van Rome, 3e tot 4e eeuw)

 

- stralend geflonker 1.



De flonkerende schittering van de mozaÔeken in een vroegchristelijke kerk roept heel andere gevoelens op. In de koepel van het mausoleum van Galla Placidia fonkelen negenhonderd gouden sterren in acht concentrische cirkels rond het kruis. De sterren lichten op vanuit een indigoblauwe nachtelijke hemel. Het lichtende kruis staat gegrift in het hart van het firmament. De lichtgolven die van dit scheppende centrum uitgaan reiken tot aan de vier uiteinden van de aarde en vullen het hele vierkanten bouwwerk, dat gebouwd is in de vorm van een Grieks kruis, met vrede. De lichtende gloed van de mozaÔeken roept het toekomstvisioen op van een Rijk van licht en kleur. Het is een poging de toeschouwer de gloed van die toekomst mee te geven en dat voel je. (Ravenna, 6e eeuw)

 

- stralend geflonker 2.



In een stortvloed van ochtendlicht verschijnt Christus als de opkomende zon in het Oosten. 'Morgenster', 'Sol Invictus - Onoverwinnelijke zon' wordt hij genoemd in de eredienst. Afgebeeld in de gestalte van de leraar, gehuld in het keizerlijk purper, troont hij op de cirkel van de hemelglobe. Deze rust op de paradijsberg, waar de vier stromen van het paradijs ontspringen. Zij bevloeien de aarde en veranderen haar in een groene paradijselijke plek met bloemen en planten. Dit apsis mozaÔek in de St. Vitale te Ravenna vormt de climax van het gebouw. Hier loop je naar toe, naar deze stralende Zon en tevens Levensbron in het oosten.
(Ravenna, 6e eeuw)

 

- beproeving 1.



De weg naar het Licht voert door een diep dal. Het is de weg van beproeving en loutering. Met groot meesterschap drukken de Romaanse kunstenaars dat uit in hun in steen uitgehakte kunstwerken. Naast de lichtzijde benadrukken zij de schaduwzijde van het menselijk bestaan. De innerlijke verscheurdheid van de mens en de tragedie die het menselijk bestaan vaak is, drukken zij uit in de dramatische pracht van hun kunstwerken.
In dit kapiteel uit Zuid-Frankrijk wordt het hert (links) met zijn prachtige gewei, symbool van het Goede en Schone, geconfronteerd met de demonische jager, de centaur. Dit mengwezen, half paard, half mens met leeuwenklauwen, is de belichaming van het dierlijke en animale in de mens. De voorstelling is een uitbeelding van de tweestrijd, het dualisme in de mens. Aan de ene kant is er het streven naar het hogere (hert). Aan de andere kant is er de voortdurende zuigkracht van krachten die de mens omlaag treken naar het niveau van zijn lagere instincten. Het gaat om de keus die de mens moet maken tussen goed en kwaad. We kijken naar een tijdloze voorstelling. Het mannetje (in het midden) dat ons aankijkt is de mens van alle tijden. De centaur en het hert, hij is het zelf. (Serrabonne, 12e eeuw)

 

- beproeving 2.



Simson bedwingt de leeuw. Behalve een verwijzing naar het bekende bijbelverhaal bevat deze afbeelding op een kapiteel ook een tijdloze d.w.z. altijd actuele waarheid. Simson is de mens die na een strijd op leven en dood het beest in zichzelf getemd heeft. Het animale is humaan geworden. Innerlijke verscheurdheid harmonie.
Spannende beelden die de kijker een spiegel willen voorhouden. De woeste krachten, die huizen in de schuilhoeken van de menselijke ziel, worden hier in beeld gebracht als centaur en leeuw. 'Onderzoek jezelf en kom tot zelfkennis' zou je als titel mee kunnen geven aan deze geheimzinnige scheppingen. (Anzy le Duc, 12e eeuw)

 

- beproeving 3.


Dat de mens zich telkens weer laat strikken door de verleidingen van het kwaad is een waarheid van eeuwen. Maar als datzelfde kwaad zich dan ook nog hult in de verleidelijke gestalte van deze Eva uit Autun zullen er nog vele eeuwen bijkomen. Haast argeloos grijpt Eva naar de appel die haar rechts door de slang wordt aangereikt en fluistert zij Adam, die
in het kapiteel naast haar was afgebeeld maar nu verdwenen is, haar verleidelijke woorden in het oor. Zelden is een poging om te waarschuwen tegen de verleiding zo grandioos mislukt als in dit artistieke hoogtepunt van middeleeuwse sculptuur. (BourgondiŽ, 12e eeuw)

 

- fraaie hoogten 1.


Tympanen, boogvelden boven de ingang van kloosterkerk of kathedraal richten het oog op fraaie hoogten. Na beproeving en loutering klimmen we op naar de wereld van het licht.
Wat te denken van de beroemde Christus van Vezelay. Gehuld in een kleed van dwarrelend licht. Levensboom en waterbron ontspringen links en rechts van hem achter zijn rug, vuur schiet uit zijn handen. De apostelen dansen in extatisch verkrampte houdingen, en met wijd geopende armen verwelkomt Hij de op het boogveld en architraaf uitgebeelde volkeren zoals groot-origen en hondskoppigen. Hij heet ze welkom. De deur staat open. (BourgondiŽ, 12e eeuw)

 

- fraaie hoogten 2.


In het westen gaat de zon onder en dus is dat het gebied van duisternis en dood. In het oosten rijst elke dag de zon op uit het rijk van de duisternis en kondigt de nieuwe dag aan.
Deze zonnesymboliek past men toe op Christus. Is hij niet de ware Zon, de Zon der gerechtigheid die opstond uit het rijk van duisternis en dood?
In Vezelay hebben de bouwmeesters rekening gehouden met de stand van de aarde ten opzichte van de zon. Zij wilden de bouw van deze Magdalenakerk in verband brengen met de kosmos. Deze kosmische architectuur leidt tot een fascinerende lichtsymboliek. Op het volle middaguur van de zomerzonnewende op 24 juni, als de zon op zijn sterkst is, vallen de stralenbundels van de zon als vuurvlekken juist in het midden van het kerkschip. Als mijlpalen langs een weg die vanuit het duistere westen naar het Licht in het oosten leidt, naar de 'heerlijkheid van de verrezen Christus, ware zon, die eeuwige pracht uitstraalt'. (BourgondiŽ, 12e eeuw)

 

- fraaie hoogten 3.


Beneden op een rij maken de vierentwintig oudsten oorverdovend muziek. Nu pauzeren ze even. Inmiddels duurt die pauze negen eeuwen. Met uitgerekte halzen, gedraaide en opgeheven hoofden, hun muziekinstrumenten rustend op hun knieŽn, fixeren ze hun ogen op Christus. Het 'Lux Mundi', het Licht der Wereld, en tevens het centrum van dit beroemdste hemelvisioen uit de middeleeuwen.
Hier in Moissac hebben anonieme kunstenaars een grootse geestelijke werkelijkheid in materie uitgedrukt. Het verblindende licht uit de Apocalyps, het laatste bijbelboek hebben zij uitgehakt in de harde steen van dit timpaan. Daarin hebben zijn een in hun ogen duurzame waarheid uitgedrukt: de monsters en demonen uit de menselijke onderwereld zullen zich te pletter lopen tegen dit overweldigende Licht. Hemels vuurwerk! (Tarn-et-Garonne, 12e eeuw)

van de redactie: Cees Tromp geeft cursussen en voordrachten over vroegchristelijke, Byzantijnse, Ottoonse, Romaanse en gotische kunst. Heeft u interesse dan kunt u telefonisch contact met hem opnemen. Telefoon: 020-6390367.