Google +1

Der Blaue Reiter
in het Lenbachhaus


Ingrid van de Bergh


"Ik dacht nauwelijks aan huizen en bomen,
bracht met de spatel kleurige strepen en vlekken op het linnen
en liet ze zingen, zo hard ik maar kon."

Wassily Kandinsky (1866-1944)

Inleiding


De relatie tussen beeldende kunst en andere kunstuitingen heeft reeds lang mijn belangstelling. Toen ik enkele jaren geleden kennismaakte met de Russische schilder Wassily Kandinsky werd mijn aandacht meteen getrokken door het element synthese in zijn denkbeelden. Sindsdien verdiep ik mij in Kandinsky's 'verlangen' naar synthese en de betekenis die dit had voor zijn werk. Ik begon mijn bevindingen op te schrijven en werk momenteel aan een manuscript voor een essay over het onderwerp. Zonder over synthese en het daarmee verbonden verschijnsel synesthesie in detail te treden heb ik voor dit artikel op Dekunsten uit mijn manuscript geput. In mijn zoektocht kwam ik Der Blaue Reiter tegen, de kunstenaarsgroep die Kandinsky (allerlei kunstenaarsquotes uit de Blaue Reiter, zie beneden, de links), samen met Franz Marc oprichtte in 1911.


Van landschap naar compositie

Reeds als kind ontwikkelde Kandinsky een talent om kleuren in zich op te nemen. Ook zijn voorstellingsvermogen en visuele geheugen waren reeds in zijn jeugd sterk ontwikkeld. Dit levendige waarnemingsvermogen zou hem op zijn artistieke pad begeleiden. In 1895 zag hij in Sint Petersburg Monets Hooimijten in Giverny. Tot dat moment dacht Kandinsky dat een schilder niet het recht had om op zo'n onduidelijke manier te schilderen, maar nu ontdekte hij dat de kracht van kleuren een voorwerp overbodig kan maken. Het was zijn eerste bewuste kennismaking met abstractie in de kunst. Niet lang daarna, in 1896, verliet Kandinsky Moskou en vestigde hij zich in München waar hij, een jaar of vijftien later, de grondlegger werd van de abstracte kunst.

Kandinsky wantrouwde de representatieve kunst omdat hij de wereld, die deze kunst uitbeeldde, wantrouwde. Vanuit zijn theosofische achtergrond ontstond het verlangen schoonheid uit te beelden enkel in kleuren en vormen. Als beginnend schilder hield Kandinsky zich vooral bezig met het schilderen van landschappen. Toen reeds begonnen zijn uiterlijke verschijningsvormen zich te manifesteren als kleurvlakken. Daarbij verstond hij de kunst zijn voorwerpen hun identiteit te laten behouden. Nee, Kandinsky gaf de dingen een nieuwe identiteit, enkel door zijn combinaties van vorm en kleur. Toen Kandinsky eenmaal had ontdekt dat het schilderij iets anders kon zijn dan een mooi landschap groeiden die combinaties uit tot composities in een geheel eigen vormentaal. Een vormentaal waarin hij zich onderscheidde - en tot op de dag van vandaag zich onderscheidt - van andere kunstenaars. In zijn theoretische geschrift 'Über das Geistige in der Kunst' verkondigt Kandinsky een - aan muziek verwante - vrije uitdrukking van het innerlijk van de kunstenaar, in kleur en vorm. Het expressionisme, een op de persoonlijke emotie gefundeerde richting binnen de kunst, leidde bij Kandinsky ca. 1910 tot volledige abstractie.


Eigenzinnige ruiters

Kandinsky had sinds 1896 in München geschilderd en lesgegeven, en was de grote gangmaker geweest bij het ontstaan van progressieve groeperingen, zoals de Neue Künstlervereinigung München. Toen de jury van diezelfde vereniging Kandinsky's Compositie V (Laatste oordeel) afwees voor expositie stapte hij met Franz Marc, Gabriele Münter en Alfred Kubin uit deze vereniging en organiseerde een eigen tentoonstelling: de eerste expositie onder redactie van de kunstenaarsgroep Der Blaue Reiter, die hij in 1911 oprichtte samen met Franz Marc. In deze en volgende exposities kwamen de artistieke en spirituele krachten van de avant-garde samen.


Der Blaue Reiter markeerde bijna honderd jaar geleden de overgang naar het abstracte schilderen. Voor de schilders van de groep was kleur heel belangrijk. Hun werk heeft kenmerken van de ornamenteel-romantische wereld van de Jugendstil uit die tijd. De kunstenaars waren gericht op een verkenning van de relatie tussen de mens en zijn wereld, een actueel item in die tijd. De groep had dan ook veel invloed op de avantgarde. De uitgangspunten van Der Blaue Reiter waren: vereniging van de kunsten, in de vorm van totaalkunstwerken, vrijheid van expressie (abstractie) en spiritualiteit (ideaal van een immateriële, geestelijke kunst). De groep wilde "uitdrukking geven aan innerlijke impulsen in iedere vorm die in de toeschouwer een intieme persoonlijke reactie oproept. Wij zoeken, achter de sluier van uiterlijke verschijningen, de verborgen dingen die ons belangrijker toeschijnen dan de ontdekking van de impressionisten. Wij concentreren ons en bouwen verder op deze verborgen kant van onszelf, niet uit grilligheid of om bijzonder te willen zijn, maar omdat dit de kant is die wij zien." Met deze woorden is, denk ik, het beste verwoord waardoor Kandinsky werd gedreven en waaraan hij zijn hele kunstenaarsbestaan trouw zou blijven.


De kunstenaars van de groep waren bereisd, kenden de kunststromingen uit heden en verleden. Zij waren goed opgeleid maar werkten allesbehalve academisch. Onder de naam 'Der Blaue Reiter' gaven zij een almanak uit, die voor het eerst verscheen in 1912, gevolgd door een tweede druk in 1914. De omslag, ontworpen door Kandinsky, toonde een blauwe ruiter te paard. De titel duidt op zijn gelijknamige schilderij. Beide kunstenaars hielden van de kleur blauw; Marc voor het paard, Kandinsky voor de ruiter als symbool van zijn zoektocht naar abstractie.In de periode dat Kandinsky, tijdens de eerste wereldoorlog, in Moskou verbleef, kregen zijn werken een meer geometrisch karakter. De figuur van de ruiter maakte steeds meer plaats voor punten, cirkels of vlekken. De cirkels in zijn latere schilderij Enkele cirkels (1926) vertegenwoordigden voor Kandinsky een innerlijke kracht die hij ooit ook zag in de figuur van het paard: "In de cirkel vind ik meer innerlijke mogelijkheden, zodoende heeft de cirkel de plaats van het paard ingenomen."


In woord en beeld wilden Marc en Kandinsky hun ideeën over kunst uitdragen. Voor de tekst van de almanak kwamen uitsluitend kunstenaars in aanmerking; behalve over beeldende kunst schreven zij over muziek (o.a. Arnold Schönberg) en toneel (Kandinsky). Duitse en Franse kunst maar ook volkskunst, exotische kunst (Macke), primitieve kunst, dieren, middeleeuwse en Egyptische kunst en kindertekeningen waren er in te vinden. De eigenzinnigheid van de kunstenaars, die elke voorstelling in het schilderij los wilden laten, maakte de almanak tot wegbereider voor de abstracte kunst.De activiteiten van de redactie bleven niet tot de almanak beperkt. De scheuring in de Neue Künstlervereinigung in 1911 werd aanleiding tot de eerste tentoonstelling van de redactie van Der Blaue Reiter, in de Galerie Tannhäuser te München.Toen de ideeën van kunstenaarsgroepen als Der Blaue Reiter en Die Brücke door schilders in West-Europese landen werden overgenomen, ontstond een nieuwe kunststijl die expressionisme werd genoemd. De uitingsvorm is tot op de dag van vandaag springlevend, door de verschillende kunststromingen heen waarin gevoelsuitdrukking een drijfveer is. Bij het uitbreken van de eerste wereldoorlog in 1914, waarin Marc en Macke omkwamen en Kandinsky terugging naar Moskou, viel de groep uiteen. In 1921 keerde Kandinsky terug naar Duitsland en leverde, evenals Paul Klee, quotes van Paul Klee, fh) veel ideeën als leraar aan het Bauhaus.


De muzen van het Lenbachhaus

In 1929 werd in München, in de voormalige villa van Franz von Lenbach, de Städtische Galerie im Lenbachhaus geopend. De "schildervorst" Franz von Lenbach had, samen met Gabriel von Seidl, deze villa in Toscaanse stijl ontworpen en was er in 1891 gaan wonen. In de jaren twintig van de vorige eeuw kwam de woning in bezit van de stad München. Ruimhartige schenkingen, met name kunstwerken van de kunstenaar zelf die ter beschikking werden gesteld door de familie, vormden de kern van een eerste collectie. De unieke verzameling met werken van Der Blaue Reiter heeft het Lenbachhaus te danken aan Gabriele Münter, kunstenares en in München levensgezellin van Kandinsky. In 1957 vulde zij de bestaande collectie aan met werk van Kandinsky en schilderijen van haarzelf, tezamen met schilderijen van andere vertegenwoordigers van Der Blaue Reiter. Door haar inspanningen bleven deze werken in de beide wereldoorlogen gespaard.


Toen Kandinsky, als Russisch staatsburger, aan het begin van de eerste wereldoorlog Duitsland moest verlaten had hij enkel de grote doeken meegenomen. Kleinere en middelgrote schilderijen, studies, schetsen, boeken en meubelen gaf hij aan Gabriele Münter in bewaring. Kandinsky kwam niet, zoals gepland, spoedig terug maar bleef in Moskou waar hij in 1917 trouwde met de veel jongere Nina von Andreewsky, voor hem de gedroomde bewonderaarster en daarmee een bron van inspiratie. In 1915 ontmoette Gabriele Münter Kandinsky voor het laatst in Stockholm. Na de scheiding van Wassily was zij jaren lang niet in staat om te schilderen. Zij verbleef enige tijd in Kopenhagen maar keerde in 1920 terug naar Murnau, waar zij met Kandinsky had gewoond.In 1926 werden de werken van Kandinsky Münters eigendom behalve de meubels, boeken, vele tekeningen en aquarellen en een reeks belangrijke schilderijen. Niemand wist van deze ongekend rijke erfenis, tot in de jaren vijftig van de vorige eeuw. Ter gelegenheid van haar tachtigste verjaardag schonk Münter aan het Lenbachhaus o.a. meer dan 90 olieverfschilderijen van Kandinsky alsmede 300 aquarellen, temperabladen en tekeningen, 29 schetsboeken met meer dan 250 studies en ontwerpen en 24 schilderingen achter glas. Daar kwamen nog eens 25 van haar eigen schilderijen bij en werken van bevriende kunstenaars.


In 1965 werd de collectie aangevuld met schilderijen van o.a. Marc, Macke en Jawlensky, een schenking van Bernard Köhler. Werken van de tekenaar Alfred Kubin, die ook tot de kunstenaarsgroep wordt gerekend, maakten de collectie compleet. Daarmee werd het Lenbachhaus in München van grote, internationale betekenis als museum van Der Blaue Reiter. Behalve het erfgoed van Der Blaue Reiter en de Münchense School van de 19e en 20e eeuw verwerft het Lenbachhaus, sinds de jaren zeventig, ook eigentijdse kunst met werken van o.a. Andy Warhol en James Turrell. Daarnaast is de Nieuwe Zakelijkheid vertegenwoordigd en zijn de zogenaamde historische Lenbachvertrekken voor het publiek toegankelijk.Buiten de permanente exposities worden in het Lenbachhaus ook tijdelijke exposities ingericht met werken van bijvoorbeeld Franz von Lenbach (tot 29 augustus 2004). Voor Meer informatie over het Lenbachhaus en zijn exposities is te vinden op de website www.lenbachhaus.de.


In 1914 vervaardigde Kandinsky voor een Amerikaanse verzamelaar vier muurschilderingen. Het waren de vier laatste werken vóór zijn tijdelijke verblijf in Moskou. Naar zijn voorbeeld exposeerde in 1999 de Duitse kunstenares Katharina Grosse in het Lenbachhaus met een muurschildering die zich over alle ruimtes uitstrekte. Het principe van de vlek lag aan het werk ten grondslag. Het waren schilderingen die men als het ware kon betreden. Daarmee creëerde de kunstenares, met hedendaagse middelen, een kunstzinnige droom zoals die reeds door de schilders van Der Blaue Reiter werd geformuleerd.


Dit ene uur...


München, die Städtische Galerie im Lenbachhaus, april 2002. In één oogopslag overzie ik de zaal vol grote, indrukwekkende doeken. Het is bijna onmogelijk alleen het ene doek te zien waar ik nu voorsta: Improvisatie 26 (Roeiers) uit 1912, dat ik uit de boeken herken. De graad van abstractie is ver gevorderd maar elke keer weer zie ik in het gele vlak een schilderspalet.Tussen al die imposante doeken en fijnzinnige, kleine gouaches mis ik Compositie VII (1913), die ik slechts ken van reproducties. Dit doek van 200 x 300 cm. behoort tot de collectie van de Tretjakov Galery in Moskou. Het werd door Kandinsky beschouwd als zijn belangrijkste schilderij uit de periode vóór de eerste wereldoorlog. Meer dan 30 studies zijn er aan voorafgegaan. De groep waarmee ik naar München reisde - en die zich op deze bijzondere dag vermaakt op de Victualienmarkt - geeft mij niet meer dan dit ene uur om alles te zien. Weer buiten aanschouw ik het licht van München. In het licht van Kandinsky. Kunstenaars van Der Blaue Reiter, ik zal hen weerzien. Kandinsky was onder hen, een ruiter op weg naar abstractie.


* N.B. -1.
Kort voordat ik dit artikel inleverde voor Dekunsten heb ik de website van het Lenbachhaus nog eens geraadpleegd en zag dat, in het kader van 'Geschichten und Ideen', een nieuw ontdekt schilderij van Kandinsky nu in het Lenbacghaus in het openbaar te zien is: Kandinsky olieverfschilderij Twee ruiters en liggende figuur(1909/10). Kandinsky schonk dit schilderij reeds vóór 1914 aan zijn schildersvriend Alexej Jawlensky. Daarna verbleef het schilderij in privé-bezit. Ook bij de kenners is dit schilderij pas korte tijd bekend.


* N.B. -2.
Vanaf 1937 gold kunst van Der Blaue Reiter, maar ook van kunstenaars als Chagall en Kokoschka, als "entartete (ontaarde) Kunst". In Duitsland bezochten destijds 50.000 mensen een tentoonstelling met deze werken. De muren waaraan ze werden tentoongesteld waren behangen met denigrerende opmerkingen; de Nazi's duldden alleen kunst die voldeed aan het ideaalbeeld: een kunst die de werkelijkheid mooier voorstelt dan zij is.


* N.B. -3.
impressie van mijn bezoek aan de tentoonstelling van Der Blaue Reiter: Tussen ongeduldige schouders door zoek ik mijn weg en stuit op een vitrine met de almanak 'Der Blaue Reiter'; essays en kritieken voor alle kunsten. Een glasplaat belet mij de almanak in te zien; de bladzijde die open ligt toont Kandinsky's handschrift.Ree in het bos van Marc; Ree in de kloostertuin; Tijger; Koeien, geel - rood - groen; De innerlijke kracht van Blauw paard. Iedereen wil dit doek persé zien. Kandinsky's Improvisatie 26, Roeiers: een déjà vu; Improvisatie Zondvloed; Twee kleurenstudies uit 1913; een ontwerptekening in zwart krijt voor Landschap met rode vlek; Impressie III, Concert: Kandinsky schilderde dit doek kort nadat hij een concert van Schönberg had bijgewoond. Groene en oranje kleurvlekken op een levendgele gezichtshuid, Jawlensky vindt het heel normaal.Paul Klee met Früchte auf Rot. Op een warme achtergrond. Contrasterende kleurvlekken: Portret van Marianne Werefkin, onmiskenbaar Gabriele Münter.


* N.B. -4.
een impressie van mijn bezoek aan de tentoonstelling van Der Blaue Reiter:
Ik loop de expositie nog een keer langs, in omgekeerde richting, blijf staan bij twee studies voor Compositie VII. Kleuren klinken samen in een complex beeld van abstracte vormen. Symbolische motieven uit eerdere werken zijn te onderscheiden. Kandinsky's biograaf sprak over "laaiende gloed, naderend onheil, verhoogde snelheid." Daarmee verwees hij naar de naderende oorlog die wellicht zijn invloed heeft gehad op het ontstaan van deze grote compositie, waarin detaillistische beelden en grotere vlakken als in een wervelwind om elkaar heen draaien. Hier heeft Kandinsky zijn hele kleurenscala op het doek losgelaten.Als laatste sta ik nog een keer stil bij het olieverfschilderij Rijdend paar van Kandinsky, uit 1906: Een stad aan het water, 55 x 50,5 cm. groot, opgebouwd uit bonte vlekken. Koepels gloeien op de achtergrond. Het romantische landschap herinnert aan Kandinsky's schilderingen van zijn geboortestad, die hij vergeleek met zijn moeder. Nina Kandinsky schrijft in haar boek 'Kandinsky und ich' dat Wassily, bij het ontwerp voor zijn Moskouschilderij, heimelijk aan zijn moeder had gedacht. Kandinsky verlangde er altijd naar zijn geboortestad te schilderen. Nina citeert Wassily als volgt: "Roze, lila, gele, witte, blauwe, pistachegroene, vlammend rode huizen, kerken - elk een lied op zich - het razend-groene gazon, de diep brommende bomen, of de sneeuw die zingt met duizend stemmen...".
>


De kleurfantasieën van Macke, de muzikale abstracties van Kandinsky en de toverdieren van Marc; spirituele geschenken uit een turbulente tijd. Een tijd waarin het publiek schold, dreigde en spuugde naar hun werk. Vanaf de muren zingt hun kleurentaal, verdringt het hoongelach uit vervlogen tijden. Natuurstudies uit Murnau; Kandinsky's kleuren gloeien op mijn huid.

Ingrid van den Bergh



nederlandstalige citaten van Wassily Kandinsky

engelstalige citaten van Wassily Kandinsky

engelstalige citaten van Gabriele Münter over Kandinsky en Blaue Reiter

nederlandstalige citaten van Franz Marc

engelstalige citaten van Franz Marc

engelstalige citaten van Alexej von Jawlensky

engelstalige citaten van Marianne von Werefkin

engelstalige citaten van de jonge Paul Klee