Hemels Gewelf
sculptuur bij Kijkduin, van de kunstenaar James Turrell

kunst-tip voor een bezoek aan 'kunst in de Puinduinen', van Els Bannenberg

“Mijn werk gaat meer over jouw zien dan over mijn zien, ook al is het een resultaat van mijn zien.”

In 1976 stuitte ik voor het eerst op het werk van James Turrell (1939, Los Angeles) Hij had zijn eerste grote expositie in Europa in het Stedelijk Museum. De tentoonstelling die ik daar zag bestond alleen maar uit licht en ruimte. De bekende kabinetten waren verduisterd en binnen hing een ‘wattige’ sfeer. Alle contouren waren onscherp en terwijl ik van de ene ruimte in de andere liep week het perspectief dat ik waarnam weer voor een ander. Natuurwetten leken zich even terug te trekken. Er was niets behalve ruimte en gedempt en gekleurd licht. Veel details kan ik me niet meer herinneren, wel de grote indruk die deze gewaarwording van veranderde aantrekking van de zwaartekracht op me maakte. En dat de wisselende kleuren van het licht in de ruimtes me sterk beďnvloedden.

 Pas veel later, in de jaren ’90, kwam ik het werk van James Turrell weer tegen bij Stroom hcbk (Haags Centrum voor Beeldende Kunst) in Den Haag. In een van de zalen waar je door een duistere gang naar binnen schuifelde creëerde hij opnieuw ruimtes met licht. Ook als je ogen waren gewend aan de duisternis bleven je handen willen voelen hoe je eigen positie in de ruimte was. Ik herinner me dat de situatie niet stabiel te krijgen was. Een hele aparte sensatie. Kenmerk van zijn werk is ook dat je er helemaal in ondergedompeld wordt. Er is geen manier om er tegenaan te kijken. Daarom blijft een film of een boek een bleek aftreksel van de echte gewaarwording. En nu het Hemels Gewelf.

In de duinen van Kijkduin, die naar ik heb gehoord ontstaan zijn uit de puinbergen van afgebroken bebouwing langs de kunst uit WO2, heeft Turrell in 1996 een “Celestial Vault” gemaakt, daartoe uitgenodigd door Stroom hcbk. Op de top van een duin is een kom aangelegd die slechts betreden kan worden door een betonnen gangetje van 6 meter. Hier, in het midden van de met grasbegroeide wal, neem je vervolgens plaats op een natuurstenen bank die wel iets weg heeft van een katafalk Achteroverliggend zie je alleen nog maar de hemel en wat daarin voorbijkomt. Langzaam vervormt het hemelgewelf zich in je gewaarwording. De hemel boven je kromt zich tot een koepel die op de rand van de kom rust. Op een nabijgelegen duin staat een zelfde bank, maar nu met uitzicht op de omgeving en met in de verte de zee. Ook hier kun je weer gaan liggen en merken dat hier de koepel zich veel minder manifesteert. De aanwezige horizon vlakt dit gevoel af. Het geheel lijkt ook een beetje op een krater. Dit is niet zo vreemd als je bedenkt dat Turrell al meer dan 20 jaar in een enorme krater in de Painted Desert van Arizona een eigen observatorium aan het bouwen is. Roden Crater wordt zijn levenswerk waarin hij zijn visie op licht en ruimte in dag en nacht weergeeft.

Het is een flinke klim naar het Hemels Gewelf langs een trap omhoog van naar schatting 40 meter. Een iets meer glooiende, maar langere route voor kinderwagens begint op de hoek van de kruising. Het Hemels Gewelf is niet moeilijk te vinden, hoewel het niet erg bekend is. Het is beslist de moeit waard van een bezoek en goed te combineren met ander museumbezoek. Neem er een dag voor met een strakke lucht en liefst een wolkje hier en daar. Een afbeelding van Het Hemels Gewelf is moeilijk te geven want alleen al vanwege de afmeting is het onmogelijk zonder professionele apparatuur deze kom vast te leggen. Op bijgaande foto een blik door het tunneltje. Bedenk dat de sensatie van de waarneming al helemaal niet op beeld weergegeven kan worden.

Het Hemels Gewelf ligt in de puinduinen tegenover een eet- en drinkpaviljoen aan de Machiel Vrijenhoeklaan 175, 2555 NA Kijkduin. Deze weg voert ook naar de camping. Bus 4 stopt op de hoek van de Machiel Vrijhoeklaan en de Kijkduinse straat. Opstappen op bus 4 in Den Haag bij Station Mariahoeve, Centraal Station, Stadhuis/Bibliotheek (Stroom) of Haags Gemeentemuseum. Per auto vanuit Den Haag: Laan van Meerdervoort uitrijden tot aan de Kijkduinse straat. Rechtsaf, bij de stoplichten linksaf de Machiel Vrijenhoeklaan in. Parkeren bij het paviljoen.

Ander werk van James Turrell dicht bij huis:

Op het dak van MuHKA ( Museum voor Hedendaagse Kunst Antwerpen) Leuvensestraat 32 Antwerpen staat een Skyspace van James Turrell. Ook hier overviel het gewichtloze gevoel me toen ik een tijdje naar de voorbijgaande wolken keek. Ook bij Stichting De Pont in Tilburg bevindt zich een werk van hem.

Roden Crater in Arizona kan nog niet bezocht worden maar is wel te zien in de film “Himmelsräume/Magicien de la Lumičre” van Rolf Breier en Claudia Kuhland. Gemaakt in 2001 in opdracht van WDR en Arte door Dreamteam. De film duurt 30 minuten. Een VHSband kon destijds besteld worden bij Arte (via teletekst 107 of telefoonnummer 0180-5002488) Deze film werd op 15-09-2001 op TV-zender Arte uitgezonden.

Mooie foto's van het Hemels Gewelf (door Jannes Linders) en een artikel van Annemiek Overbeek zijn te vinden in Kunstschrift nr 4/2003.

Meer informatie over het werk van James Turrell:

James Turrell, Kijkduin uitgave Stroom hcbk, ISBN 90-73799236, 200 pagina’s
James Turrell, Eclipse. 1999.ISBN 1-900829-08-8 (UK) Uitgave naar aanleiding van de Skyspace The Elliptic Ecliptic in Tremenheere, Cornwall (UK), bij de zonsverduistering van 11-8-99. Dit boek lag pas geleden nog bij boekhandel Premsela (Amsterdam) in de ramsj en bevat prachtige foto’s van dit project en van Roden Crater. In de kaft van het boek een cd met een maanfoto en met “The Gazing Engine’, muziek van Paul Schütze.

www.rodencrater.org
www.greenmuseum.org
www.stroom.nl
www.depont.nl
www.starkgallery.net/turrell.html

Er zijn nog meer mensen met oog voor de hemelkoepel. In november 2002 schrijft Dionysius de Areopagiet: “Een paar dagen later dreef ik in de Gouwzee. Op mijn rug en dan maar kijken. Een hemelkoepel van 360°. Schitterende bouwwerken in het oosten. Onafzienbare kudden schapen in het westen. Een magistrale regenbui boven Broek. Als toetje een vliegtuig met een streep tegen het azuurblauw.”

© Els Bannenberg 19-06-2003